Operating Systems: Types, Functions, Utilities

5.1 Operating Systems: Types, Functions and Utilitiesමෙහෙයුම් පද්ධති: වර්ග, කාර්යයන් සහ උපයෝගිතා

G.C.E. O/L Grade 10 ICT · Lesson 5G.C.E. O/L ICT · 10 ශ්‍රේණිය · පාඩම 5

Prints all tabs in the language you are reading. Use “Save as PDF” in the print window to keep a copy.ඔබ කියවන භාෂාවෙන් සියලු tabs මුද්‍රණය වේ. පිටපතක් තියාගන්න print window එකේ “Save as PDF” තෝරන්න.

🎬Video coming soon in this language. Switch language to watch the other video.මේ භාෂාවෙන් වීඩියෝව ඉක්මනින් එනවා. අනෙක් වීඩියෝව බලන්න භාෂාව මාරු කරන්න.

In this videoමේ වීඩියෝවේ

An OS manages hardware and software and gives a user interface.OS එක දෘඩාංග සහ මෘදුකාංග කළමනාකරණය කර පරිශීලක අතුරු මුහුණතක් දෙයි.
Interfaces: CLI → GUI → touch → voice.අතුරු මුහුණත්: CLI → GUI → ස්පර්ශ → හඬ.
Types: single user, multi user, multi tasking, real time, distributed.වර්ග: තනි පරිශීලක, බහු පරිශීලක, බහු කාර්ය, තත්‍ය කාලීන, ව්‍යාප්ත.
Functions: process, memory, file, device and security management.කාර්යයන්: ක්‍රියාවලි, මතක, ගොනු, උපාංග සහ ආරක්ෂණ කළමනාකරණය.
Utilities: partitioning, formatting, defragmentation (HDD only).උපයෝගිතා: partitioning, formatting, defragmentation (HDD පමණි).

Windows 11AndroidCLIGUIReal timeDriversDefrag

Notesසටහන්

When you switch on a computer or phone, the first big program that starts is the operating system (OS). It is the manager of the computer: it lets you talk to the machine, runs your apps, and looks after the CPU, memory, files and devices. In this note you will learn what an OS is, how the way we talk to computers changed from typing commands (CLI) to windows and icons (GUI) and now touch and voice, the types of operating systems, the main functions of an OS, its benefits, and the utility programs for partitioning, formatting and defragmentation.ඔබ පරිගණකයක් හෝ දුරකථනයක් on කළ විට මුලින්ම ආරම්භ වන විශාල වැඩසටහන මෙහෙයුම් පද්ධතිය (Operating System – OS) යි. එය පරිගණකයේ කළමනාකරු වේ: ඔබට යන්ත්‍රය සමඟ කතා කිරීමට ඉඩ දෙයි, ඔබේ යෙදුම් ධාවනය කරයි, CPU, මතකය, ගොනු සහ උපාංග බලාගනී. මෙම සටහනෙන් OS යනු කුමක්ද, අප පරිගණක සමඟ කතා කරන ආකාරය විධාන type කිරීමේ (CLI) සිට කවුළු සහ අයිකන (GUI) දක්වා සහ දැන් ස්පර්ශය සහ හඬ දක්වා වෙනස් වූ ආකාරය, මෙහෙයුම් පද්ධති වර්ග, OS හි ප්‍රධාන කාර්යයන්, වාසි, සහ partitioning, formatting, defragmentation සඳහා උපයෝගිතා වැඩසටහන් ඉගෙන ගනිමු.

1. What is an operating system?1. මෙහෙයුම් පද්ධතියක් යනු කුමක්ද?

An operating system is system software that manages the computer’s hardware and software and provides an interface between the user and the hardware. Without an OS, you could not open a file, run a game or print a page.මෙහෙයුම් පද්ධතියක් යනු පරිගණකයේ දෘඩාංග සහ මෘදුකාංග කළමනාකරණය කරන සහ පරිශීලකයා සහ දෘඩාංග අතර අතුරු මුහුණතක් (interface) සපයන පද්ධති මෘදුකාංගයකි (system software). OS එකක් නැතිව ඔබට ගොනුවක් විවෘත කිරීමට, ක්‍රීඩාවක් ධාවනය කිරීමට හෝ පිටුවක් මුද්‍රණය කිරීමට නොහැක.

The OS sits between application software and the hardware.OS එක යෙදුම් මෘදුකාංග සහ දෘඩාංග අතර පිහිටයි.

💡 An OS is like the principal of a school: teachers (apps) and students (users) do the work, but the principal shares the classrooms (memory), the timetable (CPU time) and the equipment (devices) fairly.OS එක පාසලේ විදුහල්පතිවරයා වගේ: ගුරුවරු (යෙදුම්) සහ සිසුන් (පරිශීලකයින්) වැඩ කරයි, නමුත් පන්ති කාමර (මතකය), කාලසටහන (CPU කාලය) සහ උපකරණ (උපාංග) සාධාරණව බෙදා දෙන්නේ විදුහල්පතියි.

Deviceඋපාංගය	Popular OS (2026)ජනප්‍රිය OS (2026)	Open source or proprietary?විවෘත කේත ද? හිමිකාර ද?
Desktop / laptopDesktop / laptop	Windows 11, macOS, Linux (Ubuntu), ChromeOSWindows 11, macOS, Linux (Ubuntu), ChromeOS	Windows, macOS = proprietary; Ubuntu = open sourceWindows, macOS = හිමිකාර; Ubuntu = විවෘත කේත
Smartphone / tabletස්මාර්ට් ෆෝන් / ටැබ්ලට්	Android, iOS / iPadOSAndroid, iOS / iPadOS	Android = based on open-source Linux; iOS = proprietaryAndroid = විවෘත කේත Linux මත; iOS = හිමිකාර
Serversසේවාදායක (Servers)	Linux, Windows ServerLinux, Windows Server	Most web servers use Linuxබොහෝ web servers Linux භාවිතා කරයි
Smart watch / TV / carSmart watch / TV / car	watchOS, Wear OS, Android TV, TizenwatchOS, Wear OS, Android TV, Tizen	Small embedded / mobile OSකුඩා embedded / mobile OS

Open source OS: the source code is free to see, change and share (e.g. Linux, Ubuntu). Proprietary OS: owned by a company, code is secret and you need a licence (e.g. Windows, macOS, iOS).විවෘත කේත (open source) OS: මූලාශ්‍ර කේතය බැලීමට, වෙනස් කිරීමට සහ බෙදාගැනීමට නිදහස් (උදා: Linux, Ubuntu). හිමිකාර (proprietary) OS: සමාගමකට අයත්, කේතය රහසිගතයි, බලපත්‍රයක් (licence) අවශ්‍යයි (උදා: Windows, macOS, iOS).

2. How the human–computer interface evolved2. මිනිස්–පරිගණක අතුරු මුහුණත විකාශනය වූ ආකාරය

From typed commands to touch and voice.Type කළ විධාන සිට ස්පර්ශය සහ හඬ දක්වා.

Command Line Interface (CLI)විධාන පේළි අතුරු මුහුණත (CLI)

The user types commands with the keyboard, e.g. dir, copy, cd in MS-DOS (1980s). Fast for experts and uses little memory, but you must remember commands. Still used today: Windows Terminal / PowerShell, Linux Terminal.පරිශීලකයා යතුරුපුවරුවෙන් විධාන type කරයි, උදා: MS-DOS (1980 දශකය) හි dir, copy, cd. ප්‍රවීණයින්ට වේගවත්, මතකය අඩුවෙන් භාවිතා කරයි, නමුත් විධාන මතක තබාගත යුතුයි. අදත් භාවිතයේ: Windows Terminal / PowerShell, Linux Terminal.

Graphical User Interface (GUI)චිත්‍රක පරිශීලක අතුරු මුහුණත (GUI)

Uses Windows, Icons, Menus and a Pointer (WIMP). You click instead of typing. Easy for beginners. Examples: Windows 11, macOS, Ubuntu desktop. Needs more memory and processing power.කවුළු (Windows), අයිකන (Icons), මෙනු (Menus) සහ දර්ශකය (Pointer) – WIMP භාවිතා කරයි. Type කරනවා වෙනුවට click කරයි. ආරම්භකයින්ට පහසුයි. උදා: Windows 11, macOS, Ubuntu desktop. වැඩි මතකයක් සහ සැකසුම් බලයක් අවශ්‍යයි.

Touch interfaceස්පර්ශ අතුරු මුහුණත

You tap, swipe and pinch on a touch screen. Used in Android and iOS phones, tablets, ATMs and self-service kiosks.ස්පර්ශ තිරයක් මත tap, swipe, pinch කරයි. Android සහ iOS දුරකථන, ටැබ්ලට්, ATM සහ ස්වයං සේවා kiosk වල භාවිතා වේ.

Voice / natural languageහඬ / ස්වභාවික භාෂාව

You speak to the device: “Hey Google, set an alarm for 6 a.m.” Voice assistants such as Google Assistant/Gemini, Siri, Alexa and Copilot in Windows 11 use AI to understand you.ඔබ උපාංගයට කතා කරයි: “Hey Google, set an alarm for 6 a.m.” Google Assistant/Gemini, Siri, Alexa සහ Windows 11 හි Copilot වැනි හඬ සහායකයින් ඔබව තේරුම් ගැනීමට AI භාවිතා කරයි.

Pointකරුණ	CLICLI	GUIGUI
How you give ordersනියෝග දෙන ආකාරය	Type commandsවිධාන type කිරීම	Click icons and menusඅයිකන සහ මෙනු click කිරීම
Easy to learn?ඉගෙනීමට පහසුද?	No – must remember commandsනැත – විධාන මතක තබාගත යුතුයි	Yes – see and clickඔව් – බලා click කළ හැක
Memory / CPU neededඅවශ්‍ය මතකය / CPU	Very littleඉතා අඩුයි	Moreවැඩියි
Exampleඋදාහරණ	MS-DOS, Linux TerminalMS-DOS, Linux Terminal	Windows 11, macOSWindows 11, macOS

3. Types of operating systems3. මෙහෙයුම් පද්ධති වර්ග

Single userතනි පරිශීලක (Single user)

Only one user can use the computer at a time. Old MS-DOS was single user, single task. A phone is mostly used by one person.එක් වරකට එක් පරිශීලකයෙකුට පමණක් භාවිතා කළ හැක. පැරණි MS-DOS තනි පරිශීලක, තනි කාර්ය විය. දුරකථනයක් බොහෝ විට එක් අයෙක් පමණක් භාවිතා කරයි.

Multi userබහු පරිශීලක (Multi user)

Many users can use one computer (often a server) at the same time or have separate accounts, each with own files and settings. Examples: Linux, Unix, Windows Server.බොහෝ පරිශීලකයින්ට එක් පරිගණකයක් (බොහෝ විට server එකක්) එකවර භාවිතා කළ හැක, හෝ තමන්ගේ ගොනු සහ සැකසුම් සහිත වෙනම ගිණුම් ඇත. උදා: Linux, Unix, Windows Server.

Multi taskingබහු කාර්ය (Multi tasking)

Runs many programs at once: play music, download a file and type in Word together. The OS switches the CPU between tasks very fast. Examples: Windows 11, macOS, Android.වැඩසටහන් කිහිපයක් එකවර ධාවනය කරයි: සංගීතය වාදනය, ගොනුවක් download කිරීම සහ Word හි type කිරීම එකට. OS එක CPU එක කාර්ය අතර ඉතා වේගයෙන් මාරු කරයි. උදා: Windows 11, macOS, Android.

Real timeතත්‍ය කාලීන (Real time)

Must respond immediately, within a fixed time. Used where delay is dangerous: air-bag systems, aircraft autopilot, ABS brakes, medical machines, factory robots, traffic lights.වහාම, නියමිත කාලයක් තුළ ප්‍රතිචාර දැක්විය යුතුයි. ප්‍රමාදය අනතුරුදායක තැන්වල: air-bag පද්ධති, ගුවන් යානා autopilot, ABS තිරිංග, වෛද්‍ය යන්ත්‍ර, කර්මාන්තශාලා රොබෝ, රථවාහන ලාම්පු.

Distributedව්‍යාප්ත (Distributed)

Many computers connected by a network work together and look like one system to the user. The work is shared. Examples: cloud services (Google, Microsoft Azure), bank networks.ජාලයකින් සම්බන්ධ පරිගණක රාශියක් එකට වැඩ කරයි, පරිශීලකයාට ඒවා එක් පද්ධතියක් ලෙස පෙනේ. වැඩ බෙදා ගැනේ. උදා: cloud සේවා (Google, Microsoft Azure), බැංකු ජාල.

💡 Remember the five types with S-M-M-R-D: Single user, Multi user, Multi tasking, Real time, Distributed. One OS can be more than one type – Windows 11 is multi user and multi tasking.වර්ග පහ S-M-M-R-D ලෙස මතක තබාගන්න: Single user, Multi user, Multi tasking, Real time, Distributed. එක් OS එකක් වර්ග කිහිපයක් විය හැක – Windows 11 බහු පරිශීලක සහ බහු කාර්ය වේ.

4. Functions of an operating system4. මෙහෙයුම් පද්ධතියක කාර්යයන්

Provides a user interfaceපරිශීලක අතුරු මුහුණතක් සැපයීම

CLI, GUI, touch or voice, so the user can communicate with the computer.පරිශීලකයාට පරිගණකය සමඟ සන්නිවේදනය කිරීමට CLI, GUI, ස්පර්ශ හෝ හඬ අතුරු මුහුණත.

Process (CPU) managementක්‍රියාවලි (CPU) කළමනාකරණය

Decides which program uses the CPU and for how long (scheduling). Starts and stops processes. See it in Task Manager (Ctrl+Shift+Esc).කුමන වැඩසටහනට CPU එක කොපමණ කාලයක් ලැබේද යන්න තීරණය කරයි (scheduling). ක්‍රියාවලි ආරම්භ කර නවත්වයි. Task Manager (Ctrl+Shift+Esc) හි බලන්න.

Memory managementමතක කළමනාකරණය

Gives RAM to each program, keeps programs from using each other’s memory, and frees memory when a program closes. Uses virtual memory on the disk when RAM is full.සෑම වැඩසටහනකටම RAM ලබා දෙයි, වැඩසටහන් එකිනෙකාගේ මතකය භාවිතා කිරීම වළක්වයි, වැඩසටහනක් වසා දැමූ විට මතකය නිදහස් කරයි. RAM පිරුණු විට disk එකේ අතථ්‍ය මතකය (virtual memory) භාවිතා කරයි.

File managementගොනු කළමනාකරණය

Creates, saves, opens, copies, moves, renames and deletes files and folders, and keeps track of where they are on the disk using a file system (NTFS, FAT32, exFAT).ගොනු සහ ෆෝල්ඩර සාදයි, සුරකියි, විවෘත කරයි, පිටපත් කරයි, ගෙන යයි, නම් වෙනස් කරයි, මකයි; ගොනු පද්ධතියක් (NTFS, FAT32, exFAT) භාවිතයෙන් disk එකේ ඒවා ඇති තැන සටහන් කරයි.

Device (I/O) managementඋපාංග (I/O) කළමනාකරණය

Controls input/output devices – keyboard, mouse, printer, USB drive – using small programs called device drivers. Plug and Play installs most drivers automatically.උපාංග ධාවක (device drivers) නම් කුඩා වැඩසටහන් භාවිතයෙන් ආදාන/ප්‍රතිදාන උපාංග – යතුරුපුවරුව, මූසිකය, මුද්‍රකය, USB drive – පාලනය කරයි. Plug and Play මගින් බොහෝ drivers ස්වයංක්‍රීයව ස්ථාපනය වේ.

Security managementආරක්ෂණ කළමනාකරණය

User accounts and passwords / PIN / fingerprint / face unlock, file permissions, a firewall, built-in antivirus (Windows Security / Microsoft Defender) and security updates.පරිශීලක ගිණුම් සහ මුරපද / PIN / ඇඟිලි සලකුණ / මුහුණ හඳුනාගැනීම, ගොනු අවසර, firewall, ගොඩනැගූ antivirus (Windows Security / Microsoft Defender) සහ ආරක්ෂක යාවත්කාලීන.

NEW 20262026 නව Keep your OS updated. Updates (Windows Update, macOS Software Update, Android/iOS system updates) bring security patches that close holes hackers and viruses use. An OS that no longer gets updates (e.g. Windows 10 support ended in October 2025) is unsafe on the internet.ඔබේ OS එක යාවත්කාලීනව තබාගන්න. යාවත්කාලීන (Windows Update, macOS Software Update, Android/iOS system updates) මගින් hackers සහ වෛරස භාවිතා කරන සිදුරු වසන ආරක්ෂක patches ලැබේ. තවදුරටත් update නොලැබෙන OS එකක් (උදා: Windows 10 සහාය 2025 ඔක්තෝබරයේ අවසන් විය) අන්තර්ජාලයේ අනාරක්ෂිතයි.

5. Benefits of an operating system5. මෙහෙයුම් පද්ධතියක වාසි

Easy to use – a friendly interface; no need to know how hardware works.භාවිතයට පහසුයි – මිත්‍රශීලී අතුරු මුහුණතක්; දෘඩාංග ක්‍රියා කරන ආකාරය දැනගැනීම අවශ්‍ය නැත.
Shares resources fairly – CPU, memory and printers are shared between programs and users.සම්පත් සාධාරණව බෙදයි – CPU, මතකය සහ මුද්‍රක වැඩසටහන් සහ පරිශීලකයින් අතර බෙදා දෙයි.
Runs many apps together (multi tasking), saving time.යෙදුම් කිහිපයක් එකට ධාවනය කරයි (multi tasking), කාලය ඉතිරි කරයි.
Organises files in drives and folders so they are easy to find.ගොනු සංවිධානය කරයි drives සහ folders වල, එබැවින් සොයාගැනීමට පහසුයි.
Protects data with passwords, permissions, firewall and updates.මුරපද, අවසර, firewall සහ updates මගින් දත්ත ආරක්ෂා කරයි.
Detects errors and shows messages, and lets the same app run on different hardware.දෝෂ හඳුනාගෙන පණිවිඩ පෙන්වයි, එකම යෙදුම විවිධ දෘඩාංග මත ධාවනයට ඉඩ දෙයි.

6. Utility software: partitioning, formatting, defragmentation6. උපයෝගිතා මෘදුකාංග: partitioning, formatting, defragmentation

Utility programs are small system programs that help to maintain, tune and protect the computer. Most come with the OS. The syllabus asks for three disk utilities.උපයෝගිතා වැඩසටහන් (utility programs) යනු පරිගණකය නඩත්තු කිරීමට, සීරුමාරු කිරීමට සහ ආරක්ෂා කිරීමට උපකාරී වන කුඩා පද්ධති වැඩසටහන් වේ. බොහොමයක් OS සමඟම ලැබේ. විෂය නිර්දේශයේ disk උපයෝගිතා තුනක් ඇත.

Partitioning – dividing one physical disk into separate sections (partitions), each with its own drive letter (C:, D:). Example: C: for Windows and programs, D: for your data, so data is safe if Windows must be reinstalled. Tool: Disk Management in Windows.Partitioning – එක් භෞතික disk එකක් වෙනම කොටස් (partitions) වලට බෙදීම, එක් එක් කොටසට තමන්ගේම drive අකුරක් (C:, D:). උදා: Windows සහ වැඩසටහන් සඳහා C:, ඔබේ දත්ත සඳහා D:, එවිට Windows නැවත ස්ථාපනය කළත් දත්ත ආරක්ෂිතයි. මෙවලම: Windows හි Disk Management.

One disk split into partitions C:, D: and a recovery partition.එක් disk එකක් C:, D: සහ recovery partition ලෙස බෙදා ඇත.

Formatting – preparing a disk or partition for use by creating a file system on it. ⚠ Formatting erases everything on that drive. Quick format only clears the file table; full format also checks for bad sectors.Formatting – disk එකක් හෝ partition එකක් මත ගොනු පද්ධතියක් (file system) සාදා එය භාවිතයට සූදානම් කිරීම. ⚠ Formatting එම drive එකේ සියල්ල මකා දමයි. Quick format ගොනු වගුව පමණක් හිස් කරයි; full format නරක sectors ද පරීක්ෂා කරයි.

File systemගොනු පද්ධතිය	Used forභාවිතය	Noteසටහන
NTFSNTFS	Windows system drive (C:)Windows පද්ධති drive එක (C:)	Supports permissions, very large filesඅවසර සහ ඉතා විශාල ගොනු සහාය දක්වයි
FAT32FAT32	Old / small USB drives, memory cardsපැරණි / කුඩා USB drives, මතක කාඩ්	Works almost everywhere, but max file size 4 GBසෑම තැනම පාහේ ක්‍රියා කරයි, නමුත් උපරිම ගොනු ප්‍රමාණය 4 GB
exFATexFAT	Large USB drives, SD cardsවිශාල USB drives, SD cards	Files bigger than 4 GB; works on Windows and macOS4 GB ට වඩා විශාල ගොනු; Windows සහ macOS දෙකෙහිම ක්‍රියා කරයි

Defragmentation – on a hard disk (HDD), a file can be saved in many scattered pieces (fragments). The disk head must jump around, so the computer slows down. Defragmenting joins the pieces together so files open faster.Defragmentation – දෘඪ තැටියක (HDD) ගොනුවක් විසිරුණු කොටස් (fragments) රාශියක් ලෙස සුරැකිය හැක. Disk head එකට ඔබමොබ පැනීමට සිදු වන නිසා පරිගණකය මන්දගාමී වේ. Defragmenting මගින් කොටස් එකට එකතු කරන නිසා ගොනු වේගයෙන් විවෘත වේ.

Defragmentation puts the pieces of each file next to each other.Defragmentation මගින් එක් එක් ගොනුවේ කොටස් එකිනෙකට යාබදව තබයි.

NEW 20262026 නව Do not defragment an SSD. SSDs have no moving parts, so fragments do not slow them, and defragmenting only wears them out. Windows 11’s “Defragment and Optimize Drives” tool automatically defragments HDDs and sends TRIM to optimise SSDs. Other everyday utilities: antivirus, Disk Cleanup / Storage Sense, backup (File History, OneDrive), file compression (.zip).SSD එකක් defragment නොකරන්න. SSD වල චලනය වන කොටස් නැති නිසා fragments මගින් ඒවා මන්දගාමී නොවේ; defragment කිරීම ඒවා ගෙවී යාමට පමණක් හේතු වේ. Windows 11 හි “Defragment and Optimize Drives” මෙවලම ස්වයංක්‍රීයව HDD defragment කරයි සහ SSD optimise කිරීමට TRIM යවයි. වෙනත් උපයෝගිතා: antivirus, Disk Cleanup / Storage Sense, backup (File History, OneDrive), ගොනු සම්පීඩනය (.zip).

Key Wordsප්‍රධාන පද

Operating system (OS)මෙහෙයුම් පද්ධතිය (OS)

System software that manages hardware and software and provides a user interface.දෘඩාංග සහ මෘදුකාංග කළමනාකරණය කර පරිශීලක අතුරු මුහුණතක් සපයන පද්ධති මෘදුකාංගය.

CLICLI (විධාන පේළි අතුරු මුහුණත)

Command Line Interface – the user types text commands (e.g. MS-DOS).Command Line Interface – පරිශීලකයා පෙළ විධාන type කරයි (උදා: MS-DOS).

GUIGUI (චිත්‍රක පරිශීලක අතුරු මුහුණත)

Graphical User Interface – windows, icons, menus and pointer (WIMP).Graphical User Interface – කවුළු, අයිකන, මෙනු සහ දර්ශකය (WIMP).

Multi tasking OSබහු කාර්ය OS

An OS that runs several programs at the same time.වැඩසටහන් කිහිපයක් එකවර ධාවනය කරන OS.

Multi user OSබහු පරිශීලක OS

An OS that lets many users use one computer at once or with separate accounts.බොහෝ පරිශීලකයින්ට එකවර හෝ වෙනම ගිණුම් සහිතව එක් පරිගණකයක් භාවිතයට ඉඩ දෙන OS.

Real time OSතත්‍ය කාලීන OS

An OS that responds immediately within a fixed time (air bags, autopilot).නියමිත කාලයක් තුළ වහාම ප්‍රතිචාර දක්වන OS (air bags, autopilot).

Distributed OSව්‍යාප්ත OS

Many networked computers working together as one system.ජාලගත පරිගණක රාශියක් එක් පද්ධතියක් ලෙස එකට වැඩ කිරීම.

Device driverඋපාංග ධාවකය

A small program that lets the OS control a hardware device.OS එකට දෘඩාංග උපාංගයක් පාලනය කිරීමට ඉඩ දෙන කුඩා වැඩසටහනකි.

PartitioningPartitioning (කොටස් කිරීම)

Dividing one physical disk into separate sections with drive letters.එක් භෞතික disk එකක් drive අකුරු සහිත වෙනම කොටස් වලට බෙදීම.

FormattingFormatting (හැඩසවි කිරීම)

Preparing a disk by creating a file system; erases all data.ගොනු පද්ධතියක් සාදා disk එකක් සූදානම් කිරීම; සියලු දත්ත මැකේ.

DefragmentationDefragmentation

Joining scattered pieces of files on an HDD to make it faster.HDD එකේ විසිරුණු ගොනු කොටස් එකතු කර එය වේගවත් කිරීම.

Security patchආරක්ෂක patch

An OS update that fixes a security weakness.ආරක්ෂක දුර්වලතාවක් නිවැරදි කරන OS යාවත්කාලීනයකි.

Sample Q&Aආදර්ශ ප්‍රශ්න සහ පිළිතුරු

1What is an operating system? Give two examples.මෙහෙයුම් පද්ධතියක් යනු කුමක්ද? උදාහරණ දෙකක් දෙන්න.

Answerපිළිතුර: System software that manages the computer’s hardware and software and provides an interface between the user and the hardware. Examples: Windows 11, Android (also macOS, Linux, iOS).පරිගණකයේ දෘඩාංග සහ මෘදුකාංග කළමනාකරණය කර පරිශීලකයා සහ දෘඩාංග අතර අතුරු මුහුණතක් සපයන පද්ධති මෘදුකාංගයකි. උදා: Windows 11, Android (macOS, Linux, iOS ද).

2Give two differences between a CLI and a GUI.CLI සහ GUI අතර වෙනස්කම් දෙකක් දෙන්න.

Answerපිළිතුර: CLI: type commands, must remember them, uses little memory. GUI: click icons and menus, easy to learn, needs more memory and CPU power.CLI: විධාන type කරයි, ඒවා මතක තබාගත යුතුයි, මතකය අඩුවෙන් භාවිතා කරයි. GUI: අයිකන සහ මෙනු click කරයි, ඉගෙනීමට පහසුයි, වැඩි මතකයක් සහ CPU බලයක් අවශ්‍යයි.

3Which type of OS is needed for an aircraft autopilot? Why?ගුවන් යානා autopilot සඳහා අවශ්‍ය OS වර්ගය කුමක්ද? ඇයි?

Answerපිළිතුර: A real time OS, because it must respond immediately within a fixed time; a delay could cause an accident.තත්‍ය කාලීන OS එකක්, මන්ද එය නියමිත කාලයක් තුළ වහාම ප්‍රතිචාර දැක්විය යුතුයි; ප්‍රමාදයක් අනතුරකට හේතු විය හැක.

4List four resource-management functions of an OS.OS එකක සම්පත් කළමනාකරණ කාර්යයන් හතරක් ලියන්න.

Answerපිළිතුර: Process (CPU) management, memory management, file management, device (I/O) management (and security management).ක්‍රියාවලි (CPU) කළමනාකරණය, මතක කළමනාකරණය, ගොනු කළමනාකරණය, උපාංග (I/O) කළමනාකරණය (සහ ආරක්ෂණ කළමනාකරණය).

5Why should you not defragment an SSD?SSD එකක් defragment නොකළ යුත්තේ ඇයි?

Answerපිළිතුර: An SSD has no moving parts, so fragmentation does not slow it down; defragmenting only causes extra writes that wear it out. Windows optimises SSDs with TRIM instead.SSD එකක චලනය වන කොටස් නැති නිසා fragmentation මගින් එය මන්දගාමී නොවේ; defragment කිරීම අමතර ලිවීම් ඇති කර එය ගෙවී යාමට හේතු වේ. ඒ වෙනුවට Windows TRIM මගින් SSD optimise කරයි.

6What happens when you format a USB drive? Which file system is best for a 64 GB pen drive used on Windows and Mac?USB drive එකක් format කළ විට කුමක් සිදු වේද? Windows සහ Mac දෙකෙහිම භාවිතා කරන 64 GB pen drive එකකට හොඳම ගොනු පද්ධතිය කුමක්ද?

Answerපිළිතුර: A new file system is created and all data on it is erased. exFAT is best – it works on both and allows files bigger than 4 GB.නව ගොනු පද්ධතියක් සෑදෙන අතර එහි සියලු දත්ත මැකේ. exFAT හොඳම – එය දෙකෙහිම ක්‍රියා කරන අතර 4 GB ට වඩා විශාල ගොනු සඳහා ඉඩ දෙයි.

MCQබහුවරණ ප්‍රශ්න

Choose the correct answer for each question.සෑම ප්‍රශ්නයකටම නිවැරදි පිළිතුර තෝරන්න.

Scoreලකුණු: 0 / 15

1What is an operating system?මෙහෙයුම් පද්ධතියක් යනු කුමක්ද?

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: A

The OS is system software that manages the whole computer.OS යනු සම්පූර්ණ පරිගණකය කළමනාකරණය කරන පද්ධති මෘදුකාංගයකි.

2Which of these is an open-source operating system?මේවායින් විවෘත කේත මෙහෙයුම් පද්ධතිය කුමක්ද?

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: C

Ubuntu (Linux) code is free to see and change; the others are proprietary.Ubuntu (Linux) කේතය නිදහසේ බලා වෙනස් කළ හැක; අනෙක්වා හිමිකාරයි.

3In which interface does the user type commands such as dir and copy?dir, copy වැනි විධාන පරිශීලකයා type කරන්නේ කුමන අතුරු මුහුණතේද?

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: C

A Command Line Interface uses typed commands (MS-DOS).Command Line Interface එකක type කළ විධාන භාවිතා වේ (MS-DOS).

4WIMP in a GUI stands forGUI හි WIMP යනු

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: A

WIMP = Windows, Icons, Menus, Pointer.WIMP = Windows, Icons, Menus, Pointer.

5“Hey Siri, call Amma” is an example of which interface?“Hey Siri, call Amma” යනු කුමන අතුරු මුහුණතක උදාහරණයක්ද?

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: B

Speaking to the device is a voice interface.උපාංගයට කතා කිරීම හඬ අතුරු මුහුණතකි.

6Which OS type is best for a car air-bag system?Car air-bag පද්ධතියකට හොඳම OS වර්ගය කුමක්ද?

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: D

Air bags must open within milliseconds – real time.Air bags මිලිතත්පර තුළ විවෘත විය යුතුයි – තත්‍ය කාලීන.

7Listening to music while typing in Word and downloading a file shows aWord හි type කරමින් ගොනුවක් download කරන අතර සංගීතයට සවන් දීමෙන් පෙන්වන්නේ

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: C

Running several programs at the same time is multi tasking.වැඩසටහන් කිහිපයක් එකවර ධාවනය කිරීම බහු කාර්යයි.

8Many networked computers working together so they look like one system is aඑක් පද්ධතියක් ලෙස පෙනෙන සේ එකට වැඩ කරන ජාලගත පරිගණක රාශියක් යනු

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: B

Distributed systems share work across many computers.ව්‍යාප්ත පද්ධති පරිගණක රාශියක් අතර වැඩ බෙදා ගනී.

9Deciding which program uses the CPU next is calledCPU එක ඊළඟට භාවිතා කරන්නේ කුමන වැඩසටහනද යන්න තීරණය කිරීම

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: A

Process (CPU) management schedules programs on the CPU.ක්‍රියාවලි (CPU) කළමනාකරණය CPU මත වැඩසටහන් කාලසටහන් කරයි.

10A small program that lets the OS control a printer is aOS එකට මුද්‍රකයක් පාලනය කිරීමට ඉඩ දෙන කුඩා වැඩසටහනක් යනු

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: C

Device drivers connect the OS to hardware.උපාංග ධාවක OS එක දෘඩාංග වෙත සම්බන්ධ කරයි.

11Which is a security function of the OS?OS හි ආරක්ෂණ කාර්යයක් කුමක්ද?

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: D

Passwords, permissions and firewalls protect data.මුරපද, අවසර සහ firewalls දත්ත ආරක්ෂා කරයි.

12Dividing one hard disk into drives C: and D: is calledඑක් දෘඪ තැටියක් C: සහ D: drives වලට බෙදීම හඳුන්වන්නේ

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: A

Partitioning creates separate sections with drive letters.Partitioning මගින් drive අකුරු සහිත වෙනම කොටස් සෑදේ.

13What does formatting a drive do?Drive එකක් format කිරීමෙන් කුමක් සිදු වේද?

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: B

Formatting prepares the disk with a file system and erases it.Formatting ගොනු පද්ධතියක් සහිතව disk එක සූදානම් කර එය මකයි.

14Which file system cannot store a single 6 GB video file?තනි 6 GB වීඩියෝ ගොනුවක් ගබඩා කළ නොහැක්කේ කුමන ගොනු පද්ධතියේද?

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: D

FAT32 has a 4 GB maximum file size.FAT32 හි උපරිම ගොනු ප්‍රමාණය 4 GB යි.

15What should Windows 11 do to keep an SSD fast?SSD එකක් වේගවත්ව තබාගැනීමට Windows 11 කළ යුත්තේ කුමක්ද?

✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: B

SSDs are optimised with TRIM; defragmenting wears them out.SSD TRIM මගින් optimise කෙරේ; defragment කිරීම ඒවා ගෙවයි.

MCQ answer keyMCQ පිළිතුරු

A – The OS is system software that manages the whole computer.OS යනු සම්පූර්ණ පරිගණකය කළමනාකරණය කරන පද්ධති මෘදුකාංගයකි.
C – Ubuntu (Linux) code is free to see and change; the others are proprietary.Ubuntu (Linux) කේතය නිදහසේ බලා වෙනස් කළ හැක; අනෙක්වා හිමිකාරයි.
C – A Command Line Interface uses typed commands (MS-DOS).Command Line Interface එකක type කළ විධාන භාවිතා වේ (MS-DOS).
A – WIMP = Windows, Icons, Menus, Pointer.WIMP = Windows, Icons, Menus, Pointer.
B – Speaking to the device is a voice interface.උපාංගයට කතා කිරීම හඬ අතුරු මුහුණතකි.
D – Air bags must open within milliseconds – real time.Air bags මිලිතත්පර තුළ විවෘත විය යුතුයි – තත්‍ය කාලීන.
C – Running several programs at the same time is multi tasking.වැඩසටහන් කිහිපයක් එකවර ධාවනය කිරීම බහු කාර්යයි.
B – Distributed systems share work across many computers.ව්‍යාප්ත පද්ධති පරිගණක රාශියක් අතර වැඩ බෙදා ගනී.
A – Process (CPU) management schedules programs on the CPU.ක්‍රියාවලි (CPU) කළමනාකරණය CPU මත වැඩසටහන් කාලසටහන් කරයි.
C – Device drivers connect the OS to hardware.උපාංග ධාවක OS එක දෘඩාංග වෙත සම්බන්ධ කරයි.
D – Passwords, permissions and firewalls protect data.මුරපද, අවසර සහ firewalls දත්ත ආරක්ෂා කරයි.
A – Partitioning creates separate sections with drive letters.Partitioning මගින් drive අකුරු සහිත වෙනම කොටස් සෑදේ.
B – Formatting prepares the disk with a file system and erases it.Formatting ගොනු පද්ධතියක් සහිතව disk එක සූදානම් කර එය මකයි.
D – FAT32 has a 4 GB maximum file size.FAT32 හි උපරිම ගොනු ප්‍රමාණය 4 GB යි.
B – SSDs are optimised with TRIM; defragmenting wears them out.SSD TRIM මගින් optimise කෙරේ; defragment කිරීම ඒවා ගෙවයි.

Structured Questionsව්‍යුහගත ප්‍රශ්න

1(i) Define an operating system. (2 marks)
(ii) Name one OS each for a laptop and a smartphone. (2 marks)(i) මෙහෙයුම් පද්ධතියක් අර්ථ දක්වන්න. (ලකුණු 2)
(ii) Laptop එකකට සහ ස්මාර්ට් ෆෝන් එකකට OS එක බැගින් නම් කරන්න. (ලකුණු 2) (4 marksලකුණු 4)