© 2026 schoolict.net (Ruwan Mangala Suraweera)
1.2 The Computer as a System: Data to Informationපරිගණකය පද්ධතියක් ලෙස: දත්ත සිට තොරතුරු දක්වා
G.C.E. O/L Grade 10 ICT · Lesson 1G.C.E. O/L ICT · 10 ශ්‍රේණිය · පාඩම 1
In this videoමේ වීඩියෝවේ
- A system is parts working together for one goal.පද්ධතියක් කියන්නේ එක ඉලක්කයකට එකට වැඩ කරන කොටස්.
- Every system has input → process → output (plus storage and feedback).හැම පද්ධතියකම ආදානය → සැකසීම → ප්‍රතිදානය තියෙනවා (ගබඩාව, ප්‍රතිපෝෂණයත්).
- Data = raw facts. Information = processed, meaningful data.දත්ත = අමු කරුණු. තොරතුරු = සකස් කළ, තේරුමක් ඇති දත්ත.
- Processing means sorting, calculating, comparing and summarising data.සැකසීම කියන්නේ දත්ත පෙළගැස්වීම, ගණනය, සංසන්දනය, සාරාංශ කිරීම.
- Good information is accurate, up to date and complete. GIGO: wrong in, wrong out.හොඳ තොරතුරු නිවැරදි, යාවත්කාලීන, සම්පූර්ණයි. GIGO: වැරදි ආදානය = වැරදි ප්‍රතිදානය.
Notesසටහන්
A computer takes in raw facts (data), works on them, and gives us useful results (information). In this note you will learn what a system is, the difference between data and information, and how processing changes data into information – with examples from apps, sensors and the cloud.පරිගණකය අමු කරුණු (දත්ත) ගන්නවා, ඒවා සකසනවා, අපිට ප්‍රයෝජනවත් ප්‍රතිඵල (තොරතුරු) දෙනවා. මේ සටහනෙන් පද්ධතියක් කියන්නේ මොකක්ද, දත්ත සහ තොරතුරු අතර වෙනස, සැකසීමෙන් දත්ත තොරතුරු බවට පත්වෙන හැටි – apps, sensors, cloud උදාහරණත් එක්ක – ඉගෙන ගමු.
1. What is a system?1. පද්ධතියක් කියන්නේ මොකක්ද?
A system is a group of parts that work together to reach a goal. Every system has three main parts: Input → Process → Output.පද්ධතියක් (system) කියන්නේ එක ඉලක්කයක් වෙනුවෙන් එකට වැඩ කරන කොටස් එකතුවක්. හැම පද්ධතියකම ප්‍රධාන කොටස් තුනක් තියෙනවා: ආදානය (Input) → සැකසීම (Process) → ප්‍රතිදානය (Output).
| Systemපද්ධතිය | Inputආදානය | Processසැකසීම | Outputප්‍රතිදානය |
|---|---|---|---|
| Rice cookerබත් පිසින යන්ත්‍රය (Rice cooker) | Rice, water, electricityහාල්, වතුර, විදුලිය | Heating and cookingරත් කිරීම, පිසීම | Cooked riceබත් |
| ATMATM යන්ත්‍රය | Card, PIN, amountකාඩ් එක, PIN, මුදල | Checks PIN and balancePIN සහ ශේෂය පරීක්ෂාව | Cash and a receiptමුදල් සහ රිසිට්පත |
| School reportපාසල් වාර්තාව | Marks of each subjectඑක් එක් විෂයයේ ලකුණු | Total, average, rankඑකතුව, සාමාන්‍යය, ස්ථානය | Report cardවාර්තා පත්‍රය |
| Smart farm (IoT)Smart farm (IoT) | Soil moisture sensor readingපස තෙතමනය sensor කියවීම | Is the soil too dry?පස වැඩියෙන් වියළිද? | Pump ON + alert on the phonePump ON + ෆෝන් එකට alert |
Many systems also have storage (keeping data to use later) and feedback (using the output to adjust the next input), e.g. a fridge thermostat switches the cooling on and off by checking the temperature again and again.බොහෝ පද්ධතිවල ගබඩාව (පස්සේ පාවිච්චියට දත්ත තියාගැනීම) සහ ප්‍රතිපෝෂණය – feedback (ප්‍රතිදානය බලලා ඊළඟ ආදානය වෙනස් කිරීම) ද තියෙනවා. උදා: ශීතකරණයේ thermostat එක නැවත නැවත උෂ්ණත්වය බලලා සිසිල් කිරීම on/off කරනවා.
2. Data and information2. දත්ත සහ තොරතුරු
| Data (input)දත්ත (ආදානය) | Information (output)තොරතුරු (ප්‍රතිදානය) |
|---|---|
| Temperature readings every hour: 29, 31, 33 °Cපැයෙන් පැයට උෂ්ණත්වය: 29, 31, 33 °C | “Today will be hot – drink water” on a weather appWeather app එකේ “අද උණුසුම් වෙයි – වතුර බොන්න” |
| GPS positions of many phones on a roadපාරේ තියෙන ෆෝන් ගොඩක GPS ස්ථාන | Red line on Google Maps: traffic jam aheadGoogle Maps රතු ඉර: ඉස්සරහ වාහන තදබදය |
| Steps counted by a smart watchSmart watch එකෙන් ගණන් කරපු පියවර | “You walked 6,500 steps today”“අද ඔබ පියවර 6,500ක් ඇවිද්දා” |
| Each item price scanned at a supermarketSupermarket එකේ scan කරපු බඩුවල මිල | Bill with total amountමුළු මුදල සහිත බිල්පත |
3. Processing: turning data into information3. සැකසීම: දත්ත තොරතුරු බවට පත් කිරීම
Processing is the work done on data to give information. Common ways:සැකසීම (processing) කියන්නේ තොරතුරු ලබාගන්න දත්ත මත කරන වැඩේ. සාමාන්‍ය ක්‍රම:
4. The computer as a system4. පරිගණකය පද්ධතියක් ලෙස
| Partකොටස | Jobකාර්යය | Examplesඋදාහරණ |
|---|---|---|
| Inputආදානය | Brings data inදත්ත ඇතුළට ගන්නවා | Keyboard, touch screen, microphone, camera, sensors, QR scannerKeyboard, touch screen, microphone, camera, sensors, QR scanner |
| Processසැකසීම | Works on dataදත්ත සකසනවා | CPU (processor) in the computer or phone; cloud serversපරිගණකයේ හෝ ෆෝන් එකේ CPU (processor); cloud servers |
| Outputප්‍රතිදානය | Gives resultsප්‍රතිඵල දෙනවා | Screen, speaker, printer, phone notificationScreen, speaker, printer, ෆෝන් notification |
| Storageගබඩාව | Keeps data and resultsදත්ත සහ ප්‍රතිඵල තියාගන්නවා | SSD, memory card, cloud storage (Google Drive)SSD, memory card, cloud storage (Google Drive) |
5. Parts of an information system5. තොරතුරු පද්ධතියක කොටස්
An information system collects, processes, stores and shares information for people. Example: the school exam results system or a bank’s mobile app. It has these parts:තොරතුරු පද්ධතියක් (information system) මිනිසුන්ට තොරතුරු එකතු කරනවා, සකසනවා, ගබඩා කරනවා, බෙදනවා. උදා: විභාග ප්‍රතිඵල පද්ධතිය, බැංකුවක mobile app එක. මෙහි කොටස්:
- Hardware – the physical devices (computers, phones, servers).දෘඩාංග (Hardware) – අතින් අල්ලන්න පුළුවන් උපාංග (පරිගණක, ෆෝන්, servers).
- Software – programs and apps that tell hardware what to do.මෘදුකාංග (Software) – දෘඩාංගවලට වැඩ කියන programs සහ apps.
- Data – the raw facts that go into the system.දත්ත (Data) – පද්ධතියට යන අමු කරුණු.
- People – users and staff who enter data and use the information.මිනිසුන් (People) – දත්ත ඇතුළත් කරන, තොරතුරු පාවිච්චි කරන අය.
- Procedures – the rules and steps for using the system.ක්‍රියා පටිපාටි (Procedures) – පද්ධතිය පාවිච්චි කරන නීති සහ පියවර.
- Network – connects everything (Internet, Wi-Fi, mobile data).ජාලය (Network) – සියල්ල සම්බන්ධ කරයි (Internet, Wi-Fi, mobile data).
6. Good information6. හොඳ තොරතුරුවල ලක්ෂණ
Information is useful only if it is accurate (correct), timely (on time), relevant (to the point), complete and easy to understand. Wrong data in gives wrong information out – this is called GIGO: Garbage In, Garbage Out.තොරතුරු ප්‍රයෝජනවත් වෙන්නේ ඒවා නිවැරදි (accurate), නියමිත වෙලාවට (timely), අදාළ (relevant), සම්පූර්ණ (complete) සහ තේරුම් ගන්න ලේසි නම් විතරයි. වැරදි දත්ත දැම්මොත් වැරදි තොරතුරු එනවා – මේකට GIGO: Garbage In, Garbage Out කියනවා.
Key Wordsප්‍රධාන පද
Sample Q&Aආදර්ශ ප්‍රශ්න සහ පිළිතුරු
1What are the three main parts of a system?පද්ධතියක ප්‍රධාන කොටස් තුන මොනවාද?
2Is “45, 67, 89” data or information? Why?“45, 67, 89” දත්තද තොරතුරුද? ඇයි?
3Give two examples of processing.සැකසීම සඳහා උදාහරණ දෙකක් දෙන්න.
4How is a sensor used as an input device?Sensor එකක් ආදාන උපාංගයක් ලෙස භාවිතා වන්නේ කොහොමද?
5What does GIGO mean?GIGO යනු කුමක්ද?
6Name the parts of an information system.තොරතුරු පද්ධතියක කොටස් නම් කරන්න.
MCQබහුවරණ ප්‍රශ්න
Choose the correct answer for each question.සෑම ප්‍රශ්නයකටම නිවැරදි පිළිතුර තෝරන්න.
1A system is best described as:පද්ධතියක් වඩාත් හොඳින් විස්තර වන්නේ:
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: D
Parts + working together + a goal = a system.කොටස් + එකට වැඩ කිරීම + ඉලක්කය = පද්ධතිය.
2What is the correct order in a system?පද්ධතියක නිවැරදි අනුපිළිවෙල කුමක්ද?
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: A
Data goes in, is processed, then results come out.දත්ත ඇතුළට, සැකසීම, පසුව ප්‍රතිඵල එළියට.
3In an ATM, the PIN number you type is the:ATM එකක ඔබ type කරන PIN අංකය:
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: B
You give the PIN to the system, so it is input.PIN එක පද්ධතියට දෙන නිසා එය ආදානයයි.
4Which of these is data?මේවායින් දත්ත වන්නේ කුමක්ද?
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: D
Raw numbers without meaning are data; the others are processed results.තේරුමක් නැති අමු ඉලක්කම් දත්ත; අනිත් ඒවා සකස් කළ ප්‍රතිඵල.
5Information is:තොරතුරු යනු:
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: B
Information = data + processing + meaning.තොරතුරු = දත්ත + සැකසීම + තේරුම.
6Finding the average of a student’s marks is an example of:සිසුවෙකුගේ ලකුණුවල සාමාන්‍යය සෙවීම උදාහරණයකි:
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: A
Calculating is a processing method.ගණනය කිරීම සැකසීමේ ක්‍රමයකි.
7Arranging students’ names in alphabetical order is:සිසුන්ගේ නම් අකාරාදී පිළිවෙලට සැකසීම:
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: A
Putting items in order is sorting.අයිතම පිළිවෙලට දැමීම sorting වේ.
8In a smart farm, a soil moisture sensor works as the:Smart farm එකක පස තෙතමනය sensor එක ක්‍රියා කරන්නේ:
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: B
The sensor measures and sends data into the system – input.Sensor එක මැනලා දත්ත පද්ධතියට යවයි – ආදානය.
9A fitness app showing “You walked 6,500 steps today” is giving:“අද ඔබ පියවර 6,500ක් ඇවිද්දා” පෙන්වන fitness app එකක් දෙන්නේ:
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: A
The step readings were processed into a meaningful message.පියවර කියවීම් සකස් කර තේරුම් ඇති පණිවුඩයක් කළා.
10Saving your photos in Google Drive so you can open them later is an example of:පස්සේ බලන්න ඔබේ photos Google Drive එකේ save කිරීම උදාහරණයකි:
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: C
Keeping data on Internet servers is cloud storage.Internet servers වල දත්ත තියාගැනීම cloud storage.
11A fridge thermostat checks the temperature and switches cooling on again. This shows:ශීතකරණ thermostat එක උෂ්ණත්වය බලලා නැවත සිසිල් කිරීම on කරයි. මෙයින් පෙන්වන්නේ:
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: C
Output (temperature) is used to adjust the system – feedback.ප්‍රතිදානය (උෂ්ණත්වය) පද්ධතිය සීරුමාරුවට පාවිච්චි වේ – feedback.
12Which is NOT a part of an information system?තොරතුරු පද්ධතියක කොටසක් නොවන්නේ කුමක්ද?
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: B
Parts are hardware, software, data, people, procedures and network.කොටස් වන්නේ දෘඩාංග, මෘදුකාංග, දත්ත, මිනිසුන්, ක්‍රියා පටිපාටි, ජාලය.
13GIGO means:GIGO යනු:
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: D
Wrong data in → wrong information out.වැරදි දත්ත ඇතුළට → වැරදි තොරතුරු එළියට.
14Information given after the exam is over, when it is no longer useful, is NOT:විභාගය ඉවර වුණාට පස්සේ, ප්‍රයෝජනයක් නැති වෙලාවේ ලැබෙන තොරතුරු නොවන්නේ:
✔ Correct!නිවැරදියි!✘ Not quite.වැරදියි. Correct answerනිවැරදි පිළිතුර: C
Good information must arrive on time – it must be timely.හොඳ තොරතුරු වෙලාවට ලැබිය යුතුයි – timely.
MCQ answer keyMCQ පිළිතුරු
- D – Parts + working together + a goal = a system.කොටස් + එකට වැඩ කිරීම + ඉලක්කය = පද්ධතිය.
- A – Data goes in, is processed, then results come out.දත්ත ඇතුළට, සැකසීම, පසුව ප්‍රතිඵල එළියට.
- B – You give the PIN to the system, so it is input.PIN එක පද්ධතියට දෙන නිසා එය ආදානයයි.
- D – Raw numbers without meaning are data; the others are processed results.තේරුමක් නැති අමු ඉලක්කම් දත්ත; අනිත් ඒවා සකස් කළ ප්‍රතිඵල.
- B – Information = data + processing + meaning.තොරතුරු = දත්ත + සැකසීම + තේරුම.
- A – Calculating is a processing method.ගණනය කිරීම සැකසීමේ ක්‍රමයකි.
- A – Putting items in order is sorting.අයිතම පිළිවෙලට දැමීම sorting වේ.
- B – The sensor measures and sends data into the system – input.Sensor එක මැනලා දත්ත පද්ධතියට යවයි – ආදානය.
- A – The step readings were processed into a meaningful message.පියවර කියවීම් සකස් කර තේරුම් ඇති පණිවුඩයක් කළා.
- C – Keeping data on Internet servers is cloud storage.Internet servers වල දත්ත තියාගැනීම cloud storage.
- C – Output (temperature) is used to adjust the system – feedback.ප්‍රතිදානය (උෂ්ණත්වය) පද්ධතිය සීරුමාරුවට පාවිච්චි වේ – feedback.
- B – Parts are hardware, software, data, people, procedures and network.කොටස් වන්නේ දෘඩාංග, මෘදුකාංග, දත්ත, මිනිසුන්, ක්‍රියා පටිපාටි, ජාලය.
- D – Wrong data in → wrong information out.වැරදි දත්ත ඇතුළට → වැරදි තොරතුරු එළියට.
- C – Good information must arrive on time – it must be timely.හොඳ තොරතුරු වෙලාවට ලැබිය යුතුයි – timely.
Structured Questionsව්‍යුහගත ප්‍රශ්න
1(i) What is a system? (2 marks)
(ii) Name the input, process and output of a rice cooker. (3 marks)(i) පද්ධතියක් යනු කුමක්ද? (ලකුණු 2)
(ii) Rice cooker එකක ආදානය, සැකසීම සහ ප්‍රතිදානය නම් කරන්න. (ලකුණු 3) (5 marksලකුණු 5)
Show model answerආදර්ශ පිළිතුර පෙන්වන්න
(ii) Input: rice, water, electricity. Process: heating / cooking. Output: cooked rice.(i) පොදු ඉලක්කයක් සපුරා ගැනීමට එකට ක්‍රියා කරන කොටස් එකතුවකි.
(ii) ආදානය: හාල්, වතුර, විදුලිය. සැකසීම: රත් කිරීම / පිසීම. ප්‍රතිදානය: බත්.
2(i) Write one difference between data and information. (2 marks)
(ii) Classify these as data or information: (a) 32, 30, 35 °C (b) “Tomorrow will be rainy” (c) a list of names (d) “Ruwan has the highest marks”. (4 marks)(i) දත්ත සහ තොරතුරු අතර එක් වෙනසක් ලියන්න. (ලකුණු 2)
(ii) මේවා දත්ත හෝ තොරතුරු ලෙස වර්ග කරන්න: (a) 32, 30, 35 °C (b) “හෙට වැසි සහිතයි” (c) නම් ලැයිස්තුවක් (d) “රුවන්ට වැඩිම ලකුණු”. (ලකුණු 4) (6 marksලකුණු 6)
Show model answerආදර්ශ පිළිතුර පෙන්වන්න
(ii) (a) data (b) information (c) data (d) information.(i) දත්ත යනු පැහැදිලි තේරුමක් නැති සකස් නොකළ අමු කරුණු; තොරතුරු යනු තේරුමක් ඇති, තීරණ ගැනීමට උපකාරී සකස් කළ දත්ත.
(ii) (a) දත්ත (b) තොරතුරු (c) දත්ත (d) තොරතුරු.
3A school uses a computer to prepare term test reports.
(i) Write two data items used as input. (2 marks)
(ii) Write two processing steps. (2 marks)
(iii) Write one output. (1 mark)පාසලක් වාර පරීක්ෂණ වාර්තා සකසන්න පරිගණකයක් භාවිතා කරයි.
(i) ආදානය ලෙස යොදන දත්ත දෙකක් ලියන්න. (ලකුණු 2)
(ii) සැකසීමේ පියවර දෙකක් ලියන්න. (ලකුණු 2)
(iii) එක් ප්‍රතිදානයක් ලියන්න. (ලකුණු 1) (5 marksලකුණු 5)
Show model answerආදර්ශ පිළිතුර පෙන්වන්න
(ii) Calculating total and average; sorting to find the rank; classifying grades.
(iii) Printed report card / class merit list.(i) සිසුවාගේ නම / ඇතුළත් වීමේ අංකය, එක් එක් විෂයයේ ලකුණු.
(ii) එකතුව සහ සාමාන්‍යය ගණනය; ස්ථානය සඳහා sorting; සාමාර්ථ වර්ග කිරීම.
(iii) මුද්‍රිත වාර්තා පත්‍රය / පන්ති ලකුණු ලැයිස්තුව.
4A smart watch measures heart rate and an app on the phone shows a health message.
(i) What is the input device here? (1 mark)
(ii) Where can the data be processed and stored? (2 marks)
(iii) What is the output? (1 mark)
(iv) Why is this an IoT system? (2 marks)Smart watch එකක් හෘද ස්පන්දනය මනින අතර ෆෝන් එකේ app එක සෞඛ්‍ය පණිවුඩයක් පෙන්වයි.
(i) මෙහි ආදාන උපාංගය කුමක්ද? (ලකුණු 1)
(ii) දත්ත සකසා ගබඩා කළ හැක්කේ කොතැනද? (ලකුණු 2)
(iii) ප්‍රතිදානය කුමක්ද? (ලකුණු 1)
(iv) මෙය IoT පද්ධතියක් වන්නේ ඇයි? (ලකුණු 2) (6 marksලකුණු 6)
Show model answerආදර්ශ පිළිතුර පෙන්වන්න
(ii) In the phone/app and on cloud servers (cloud storage).
(iii) The health message / chart shown on the phone.
(iv) An everyday device with a sensor is connected to the Internet and shares data automatically.(i) Smart watch එකේ හෘද ස්පන්දන sensor එක.
(ii) ෆෝන් එකේ/app එකේ සහ cloud servers වල (cloud storage).
(iii) ෆෝන් එකේ පෙන්වන සෞඛ්‍ය පණිවුඩය / ප්‍රස්තාරය.
(iv) Sensor සහිත එදිනෙදා උපාංගයක් Internet එකට සම්බන්ධ වී ස්වයංක්‍රීයව දත්ත බෙදාගන්නා නිසා.
5(i) Name four parts of an information system. (4 marks)
(ii) Explain the role of “people” in an information system. (2 marks)(i) තොරතුරු පද්ධතියක කොටස් හතරක් නම් කරන්න. (ලකුණු 4)
(ii) තොරතුරු පද්ධතියක “මිනිසුන්” ගේ කාර්යභාරය පැහැදිලි කරන්න. (ලකුණු 2) (6 marksලකුණු 6)
Show model answerආදර්ශ පිළිතුර පෙන්වන්න
(ii) People enter data, operate the system and use the information to make decisions.(i) ඕනෑම හතරක්: දෘඩාංග, මෘදුකාංග, දත්ත, මිනිසුන්, ක්‍රියා පටිපාටි, ජාලය.
(ii) මිනිසුන් දත්ත ඇතුළත් කරයි, පද්ධතිය ක්‍රියාත්මක කරයි, තීරණ ගැනීමට තොරතුරු භාවිතා කරයි.
6(i) Write three qualities of good information. (3 marks)
(ii) What is GIGO? Give an example. (2 marks)(i) හොඳ තොරතුරුවල ලක්ෂණ තුනක් ලියන්න. (ලකුණු 3)
(ii) GIGO යනු කුමක්ද? උදාහරණයක් දෙන්න. (ලකුණු 2) (5 marksලකුණු 5)
Show model answerආදර්ශ පිළිතුර පෙන්වන්න
(ii) Garbage In, Garbage Out – wrong input gives wrong output. Example: typing 9 instead of 90 for a mark gives a wrong average.(i) ඕනෑම තුනක්: නිවැරදි, නියමිත වේලාවට, අදාළ, සම්පූර්ණ, තේරුම් ගැනීමට පහසු.
(ii) Garbage In, Garbage Out – වැරදි ආදානයෙන් වැරදි ප්‍රතිදානය. උදා: ලකුණ 90 වෙනුවට 9 type කළොත් සාමාන්‍යය වැරදියි.
🎮 Game🎮 ක්‍රීඩා
Summary & Downloadsසාරාංශය සහ බාගත කිරීම්
Key pointsප්‍රධාන කරුණු
- A system is a set of parts working together for a goal: Input → Process → Output.පද්ධතිය = ඉලක්කයකට එකට වැඩ කරන කොටස්: ආදානය → සැකසීම → ප්‍රතිදානය.
- Many systems also use storage and feedback.බොහෝ පද්ධති ගබඩාව සහ feedback ද භාවිතා කරයි.
- Data are raw facts; information is processed, meaningful data.දත්ත අමු කරුණු; තොරතුරු සකස් කළ, තේරුම් ඇති දත්ත.
- Processing methods: calculating, sorting, classifying, comparing/searching, summarising.සැකසීමේ ක්‍රම: ගණනය, sorting, වර්ග කිරීම, සැසඳීම/සෙවීම, සාරාංශ කිරීම.
- Modern systems: IoT sensors give input, the cloud processes and stores, apps show output.නවීන පද්ධති: IoT sensors ආදානය, cloud සැකසීම සහ ගබඩාව, apps ප්‍රතිදානය.
- An information system = hardware, software, data, people, procedures, network.තොරතුරු පද්ධතිය = දෘඩාංග, මෘදුකාංග, දත්ත, මිනිසුන්, ක්‍රියා පටිපාටි, ජාලය.
- Good information is accurate, timely, relevant and complete. GIGO: wrong in, wrong out.හොඳ තොරතුරු නිවැරදි, වෙලාවට, අදාළ, සම්පූර්ණ. GIGO: වැරදි ඇතුළට, වැරදි එළියට.